مهارت هفتم - تفکر خلاق

تعريف مهارت تفکر خلاق:

مهارتي است که شخص از تلفيق مهارت هاي حل مسئله و تصميم گيري از افکار يا روابط نو برخوردار شده و قدرت کشف و انتخاب راه حل هاي جديد را پيدا مي کند.

انواع تفکر :

1 – تفکر واگرا

2- تفکر همگرا

تفکر خلاق با تفکر واگرا سعي مي کنند پديده ها و امور و افکار را آن چنان که هستند به راحتي نپذيرند، بلکه نگاه متفاوت تري داشته باشند و از قالب هاي فکري همسان دور شوند، به عبارتي پديده ها را با خشم و منظر ديگري نگاه کنند به نقل سهراب سپهري :

چشم ها را بايد شست ، جور ديگر بايد ديد

چترها را بايد بست ، زير باران بايد رفت

اما در تفکر همگرا، فکرهاي جديد و نو کمتر در آن راه پيدا مي کند، امور و پديده ها را آن چنان که هستند مي بينند و مي پذيرند.

مراحل تفکر خلاق:

1 – آمادگي :‌در اين مرحله شخي به نوع روابط بين پديده ها که ذهن او را به خود مشغول کرده اند پي برده و با طرح سؤال هاي مختلف در ذهن به نقد و بررسي آن مي پردازد.

4 – پختگي : در اين مرحله شخص با گذار از مراحل قبلي به درک و شناخت عميق تري از روابط بين پديده ها مي رسد و گويي پديده ها ، جرئي از وجودش شده است.

5 – اشراق : در اين مرحله شخص به پاسخ هاي ناگهاني دست پيدا مي کند، معمولاً با کلماتي نظير آهان ، يافتم .... متجلي مي شود.

6 – وارسي : در اين مرحله فرد به بررسي بهترين ايده اي که در مراحل قبلي به آن رسيده است مي پردازد تا صحت و سقم و درستي آن را مشخص نمايد.

7 – اجرا : در اين مرحله فرد افکار يا ايده هايي که مورد تأييد واقع شده اند را به مرحله اجرا در مي آورد.

ويژگي هاي افراد داراي تفکر خلاق :

1 – راه هايي را جست و جو مي کنند که از طريق آن بتوانند فکر خود را به سوي ايده هاي نو و تازه هدايت نمايند.
2 – به همه ي جوانب يک موضوع و مسئله توجه دارند.

3 – در حل يک مسئله تمرکز حواس بيشتري را از خود نشان مي دهند.

4 – فکرهايي بکر (دست نخورده و نو) را بيشتر از ديگران از خود نشان مي دهند.

5 – به راه حل هايي مي انديشند که ممکن است از ديد ديگران اهميت چنداني نداشته باشد.

6 – از ربط ايده ها و تجربيات مختلف، نتايج جديدي را مي گيرند.

7 – افکار و عقايد خود را به راحتي مطرح مي کنند و از مواجه با عقايد مختلف استقبال مي کنند.

8 – براي حل مسايل و مشکلات راه هاي مختلف را بررسي و تا رسيدن به نتيجه دلخواه تلاش مي کنند.

9 – خود را محدود به نظرات ديگران نمي نمايند، حصار هر آن چه بود و هست را مي شکنند.

10 – همواره کنجکاو بوده و در جست و جوي اطلاعات جديد و نو هستند.

11 – از قدرت تصوير سازي ذهني بالايي برخودارند، تا حدي که به تفکرات خود ، عينيت مي بخشند.

12 – مثبت نگر و پرانرژي هستند.

13 – معمولاً براي هر سؤالي آمادگي ارائه پاسخ هاي مختلف را دارند.

14 – سؤال وجواب هاي غير عادي و عجيب و غريب در آن ها بيشتر ديده مي شود.

چگونه تفکر خلاق را در خود و ديگران پرورش دهيم ؟

(راهکارها) :
1 – اطلاعات و تجارب خود را در موقعيت هاي مختلف گسترش دهيم.

2 – از ديگران و کودکان سؤال هايي را بپرسيم که پاسخ هاي متعدد داشته باشد.

3 – اگر سؤال هاي غيرمعمولي از سوي ديگران مطرح مي شود، سعي کنيم تا با همکاري خودشان پاسخ هاي جديد و نو را کشف کنيم. 4 – رفتارها و الگوهاي افراد خلاق مثل ابوعلي سينا، دکتر حسابي و ... را سرمشق زندگي قرار دهيم.

5 – از فنون ويژه تفکر خلاق مانند «بارش فکري» به خوبي استفاده نماييم.

(حمله ذهني به يک موضوع را بارش فکري مي گويند)

6 – تصورات ذهني خود و ديگران را تقويت کنيم، زيرا تصوير سازي کمک مي کند تا اطلاعات در حافظه بلند مدت بيشتر ذخيره شوند، براي مثال اگر فرزندمان داستاني از دايناسورها را مي خواند، از او بخواهيم تصور کند که ميان جنگل قرار دارد، به صداي آنان گوش دهد، بزرگي جثه اش را در نظر بگيرد، صداي پاي آنان را بشنود و ...

7 – در نوشتن داستان يا کشيدن نقاشي و ... به جاي استفاده از نمونه (مدل) از طرح هاي خلاق ذهن خود استفاده کنيم.

8 – آن چه را که مي خوانيم، مي بينيم و مي شنويمف مهمترين نکات آن را يادداشت نماييم.

9 – هر فکر جديدي که به ذهن ما مي رسد، بنويسيم (افکار خود را روي کاغذ بياوريم) اجازه دهيم هر سؤالي را از

ما بپرسند و سؤالات آنان را جدي بگيريم.

11 – بازي هاي فکري، ساخت اشياء يا گل، مجسمه سازي ، نقاشي و داستان نويسي موجب شکوفايي ذهن و خلاقيت مي گردد.

12 – طرح سؤال هاي باز و تکميل جملات و داستان هاي ناتمام در رشد تفکر خلاق موثر است.
13 – به عقايد ديگران ( به ويژه کودکان و نوجوانان) احترام بگذاريم و اجازه دهيم که تا حد ممکن کارهايشان را با ذوق و سليقه خود انجام دهند.

14 – ابتکار و تخيل را باور داشته باشيم تا زمينه ي بروز فعاليت هاي خلاق در جامعه فراهم شود.
15 – سعتي کنيم پاسخ هاي ما در مقابل سؤالات ديگران به گونه اي باشد که او را به سؤال هاي جديدتري هدايت کنيم.

16 – فرصت ابتکار و نوآوري را در خانواده و مدرسه و محل کار به ديگران بدهيم.

17 – از موقعيت هاي مانند مسافرت، بازديد از موزه ها، رفتن به مکانهاي تفريحي و فرهنگي جهت آموزش تفکر خلاق استفاده کنيم.

18 – احساس امنيت، شادي و آرامش از عوامل شکوفايي تفکر خلاق است، آن عوامل را از خود و ديگران دريغ نکنيم.
19 – هوش ، استعداد ، مهارت و تلاش جدي، بخشي از عوامل رشد خلاقيت است اما ضروري است به ايجاد انگيزه نيز توجه ويژه اي داشته باشيم.

20 – توانايي ديگران حتي کودکان را بپذيريم باور داشته باشيم که هر فرد موجودي منحصر به فرد است و مثل و مانند ندارد.

21 – وقتي کار و فکر جديد و خلاقانه اي را از ديگران مشاهده کرديم ، با تشويق، خوشحالي و شادي خود را ابراز کنيم.

مهارت ششم